فصل سوّم از باب دوّم از مقاله اولى در ذكر قواى حيوانيه و نباتيّه نفس ناطقه را قوتهايى است كه در آن قوتها نفوس حيوانيه نيز با او شريكند و قوتهاى ديگر هست كه نفوس حيوانيّه و نباتيه هر دو با او شريكند . صنف اوّل را حيوانيه گويند و صنف دوّم را نباتيه . امّا حيوانيه بر دو گونه است : مدركه و محرّكه . امّا مدركه ده قوّت است : پنج در ظاهر و پنج در باطن امّا پنج ظاهر : اوّل قوّهء باصره است و آن قوّتى است كه حامل آن روحى است كه در مجمع النورين است . و مراد از مجمع النورين ، موضع ملاقات دو عصبهء مجوفه است كه از چپ و راست مقدم دماغ رسته شده ، به هم ملاقات كنند ، به حيثيّتى كه تجويف هر دو در موضع ملاقات يكى شود . و بعد از ملاقات ، منعطف شده ، آنكه از طرف راست رسته ، به حدقه راست و آنكه از طرف چپ رسته ، به حدقه چپ آيد . و به اين قوّه ادراك كند نفس ، جميع لونها و ضوئها را بالذّات و جميع اشيا ملوّنه و مضيئه را بالعرض . و علما را خلاف است در اينكه مدرك بالذّات عين ذات مرئى است يا صورتى از او كه منطبع شود در جليديّه و به وساطت آن در مجمع النورين ، بلكه در حس مشترك . مذهب دوّم معروف است به مذهب طبيعيين ، و اين مذهب مختار ارسطو